Το κρυμμένο δυναμικό

Αρκετές φορές στα σεμινάρια που κάνουμε για συγκρούσεις και διαπραγματεύσεις, κάποιοι από το ακροατήριο εκφράζουν τη πεποίθηση ότι τα πάντα είναι απλώς ζήτημα συσχετισμών, που μάλιστα είναι προκαταβολικά δεδομένοι, οπότε "πού να τρέχεις τώρα"... Αντί άλλης απάντησης ή ανάλυσης, να μια ιστορία από το Anecdote site, όπως την απέδωσε και την ανέβασε στο blog του ο Δημήτρης Δημητριάδης.

Ένα αγόρι γεννήθηκε δίχως δεξί χέρι. Όταν έγινε εννέα ετών, ζήτησε από τους γονείς του να ξεκινήσει μαθήματα καράτε. Εκείνοι ένιωσαν μεγάλη ικανοποίηση και σύντομα το αγόρι άρχισε να πηγαίνει στην τοπική σχολή καράτε. Το αγόρι ήθελε να λάβει μέρος σε κάποιους αγώνες και ρώτησε τον δάσκαλό του εάν αυτό ήταν εφικτό. Ο δάσκαλος του είπε ότι θα μπορούσε να λάβει μέρος σε αγώνες εφόσον τον άκουγε προσεκτικά και τον εμπιστευόταν. Ο δάσκαλος έδειξε στο αγόρι μία και μοναδική κίνηση. Το αγόρι, με μεγάλη αφοσίωση, προσπάθησε να μάθει την κίνηση, σύντομα όμως άρχισε να ανησυχεί γιατί τα άλλα αγόρια μάθαιναν μία σειρά από κινήσεις ενώ εκείνο μονάχα μία. Ζήτησε τότε από τον δάσκαλό του να του δείξει και άλλες κινήσεις, εκείνος όμως του αρνήθηκε ζητώντας να συνεχίσει να ασκείται στην μοναδική κίνηση που του είχε δείξει. Όταν ξεκίνησαν οι αγώνες το αγόρι κέρδισε τον πρώτο και τον δεύτερο γύρο του τουρνουά και τελικά όλους τους αγώνες του πρωταθλήματος. Το αγόρι ήταν μπερδεμένο. Πώς τα είχε καταφέρει; Ρώτησε τον δάσκαλό του πώς ένα αγόρι με ένα χέρι και μόνο μία κίνηση κατάφερε να κερδίσει ένα τουρνουά καράτε νικώντας τα άλλα παιδιά. Ο δάσκαλος χαμογέλασε και είπε στο αγόρι πως υπήρχε μόνο μία άμυνα για την κίνηση που είχε μάθει και αυτή περιελάμβανε το πιάσιμο του δεξιού χεριού του επιτιθέμενου.

Αυτο-επαληθευόμενη προφητεία

Ένα ανέκδοτο που μου είπε τις προάλλες ένας φίλος μου θύμισε την αυτο-επαληθευόμενη προφητεία στους οργανισμούς και τους πέριξ της (όποιας) εξουσίας χώρους. Το ανέκδοτο λοιπόν πάει ως εξής:
Σ’ ένα ινδιάνικο χωριό μαζεύτηκαν τον Μάϊο οι άντρες και ρώτησαν τον μάγο ‘‘τι χειμώνα θα κάνει φέτος, ήπιο ή βαρύ;’’. Ο γέρο-μάγος έριξε τα κόκκαλα, δεν του βγήκε όμως καθαρά η πρόβλεψη, γι αυτό και προτίμησε να πάει στα σίγουρα, οπότε τους είπε: ‘‘βαρύ’’. Ξεχύθηκαν λοιπόν οι ινδιάνοι στο βουνό τους κι άρχισαν να κόβουν δένδρα και να τα κάνουν ξυλεία.
Έφθασε το καλοκαίρι και ξαναπήγαν οι ινδιάνοι στον μάγο, έκαναν την ίδια ερώτηση, πήραν την ίδια απάντηση και έτρεξαν πάλι στο βουνό και συνέχισαν να κόβουν δένδρα και να τα κάνουν ξύλα. Μπήκε το φθινόπωρο και καθώς δεν έλεγε να κρυώσει ο καιρός, ξαναρώτησαν τον μάγο τι καιρό θα κάνει τον χειμώνα. Αυτός δεν μπορούσε πια να κάνει πίσω κι έτσι επέμεινε στην αρχική του πρόβλεψη.
Για καλό και για κακό όμως σκέφθηκε να πάει και να ρωτήσει στη πόλη των λευκών κάτω στον κάμπο, όπου εκεί είχαν και προηγμένα συστήματα μετεωρολογικών προβλέψεων. Φτάνοντας εκεί, ρώτησε τον υπάλληλο της τοπικής ΕΜΥ και κείνος με μεγάλη σιγουριά του είπε: ‘‘φέτος θα έχουμε αναμφίβολα βαρύ χειμώνα’’. Ανακου- φισμένος ο μάγος κίνησε να φύγει, κάτι όμως τον έκανε να ρωτήσει τον λευκό υπάλληλο πώς το ξέρει. Κι εκείνος, παίρνοντας το πιο φυσικό ύφος στον κόσμο του είπε: ‘‘μα δεν βλέπεις τους ινδιάνους, που έχουν κατεβάσει όλο το βουνό εκεί πάνω; Κόβουν ασταμάτητα ξύλα από την άνοιξη, κάτι πρέπει να ξέρουν αυτοί’’ !

Οι άνθρωποι στο χωριό μας

Κάποτε στην άκρη ενός χωριού ζούσε ένας γέρος. Μια μέρα ένας ταξιδιώτης που έφτασε στο χωριό από ένα μακρινό τόπο, πλησίασε τον γέρο και ρώτησε: ‘πώς είναι οι άνθρωποι του χωριού;’ Ο γέροντας τον κοίταξε και τον ρώτησε: ‘πώς βρίσκεις τους ανθρώπους στο δικό σου τόπο;’ Ο ταξιδιώτης σάστισε λίγο και μετά απάντησε πως το χωριό του ήταν γεμάτο έγκλημα, βία κι επιθετικότητα και οι άνθρωποι ήταν εντελώς αναξιόπιστοι. Τότε ο γέροντας μουρμούρισε λυπημένα: ‘νομίζω πως κι εδώ τα ίδια θα βρείς’.
Πέρασε λίγος καιρός κι ένας επόμενος ταξιδώτης σταμάτησε και ρώτησε τον γέρο ‘πώς είναι οι άνθρωποι στο χωριό αυτό;’ κι εκείνος ανταπάντησε πάλι: ‘πώς τους βρίσκεις στο δικό σου τόπο;’ Ο ταξιδιώτης χαμογέλασε και ξεκίνησε να λέει στον γέρο πόσο φιλικοί, καλοσυνάτοι και συμπονετικοί ήταν οι κάτοικοι στο χωριό του. Ο γέροντας τον κοίταξε, του χαμογέλασε πίσω και του είπε: ‘έτσι θα τους βρεις και δω’.
(πηγή: Shawn Callahan, Anecdote)

Η Rosa Parks και η δύναμη της πεταλούδας

Η Rosa Parks ήταν μια Αφρο- Αμερικανίδα, που ζούσε την δεκαετία του '50 στο Montgomery της Alabama και εργαζόταν σαν γραματέας στο τοπικό τμήμα του NAACP, μιας οργάνωσης για τη προάσπιση των δικαιωμάτων των εγχρώμων των ΗΠΑ. Την εποχή εκείνη, ο φυλετικός ρατσισμός ήταν θεσμοθετημένος στον (λευκό) αμερικάνικο Νότο και ήταν σχεδόν αδύνατο για έναν έγχρωμο να μπορέσει να γραφτεί στους εκλογικούς καταλόγους και να ψηφίσει. Μάλιστα, η καθημερινή ρουτίνα ταπείνωσης αποτελούσε μέρος της ρατσιστικής δομής της κοινωνίας. Για παράδειγμα, τα λεωφορεία είχαν χωριστά τμήματα, ανάλογα με το χρώμα των επιβατών τους: οι πρώτες σειρές ήταν κρατημένες για λευκούς, ενώ οι μαύροι (που αποτελούσαν το 75% του επιβατικού κοινού) ήταν υποχρεωμένοι να κάθονται πίσω. Τα τμήματα αυτά δεν ήταν σταθερά, αλλά καθορίζονταν από ένα κινητό χρωματικό "φράκτη", που υποχρέωνε τους μαύρους επιβάτες να μετακινούνται προς τα πίσω όσο λευκοί επιβάτες έμπαιναν στο λεωφορείο. Καθώς δε τους απαγορευόταν να στέκονται όρθιοι στο διάδρομο δίπλα σε θέσεις λευκών, συχνά υποχρεώνονταν να κατεβαίνουν από την πίσω πόρτα, όταν δεν υπήρχαν άλλες θέσεις ή χώρος ορθίων, ασχέτως εάν είχαν πληρώσει ήδη εισητήριο.

Την 1η Δεκεμβρίου 1955, η Rosa Parks αισθανόταν πολύ κουρασμένη, ύστερα από μια μέρα εξοντωτικής δουλειάς κι όταν πήρε το λεωφορείο της επιστροφής, κάθισε σ' ένα από τα πρώτα καθίσματα για μαύρους, κοντά στο μέσο της καρότσας. Λίγες στάσεις μετά κι ενώ όλες οι θέσεις για λευκούς είχαν γεμίσει, ο οδηγός της ζήτησε να σηκωθεί και να δώσει τη θέση της σ' ένα λευκό άντρα κι εκείνη αρνήθηκε. Όπως δήλωσε αργότερα, "ο άσχημος τρόπος που μας αντιμετώπιζαν δεν ήταν δίκαιος και με είχε κουράσει. Ήξερα ότι υπήρχε περίπτωση να με κακομεταχειρστούν, αλλά την ίδια στιγμή μου δινόταν η ευκαιρία να κάνω αυτό που ζητούσα από τους άλλους να κάνουν". Ως επακόλουθο της στάσης της, συνελήφθη και 4 μέρες αργότερα οδηγήθηκε σε δίκη (διάρκειας 30'), όπου καταδικάσθηκε σε πρόστιμο. Οι αφροαμερικάνοι της πόλης ξεκίνησαν ένα ιστορικό μποϊκοτάζ των λεωφορείων, που διήρκεσε 381 ημέρες: πήγαιναν στις δουλειές τους με τα πόδια και αργότερα έφτιαξαν έναν αυτοσχέδιο συνεταιρισμό αυτοκινήτων. Παρά τις πιέσεις που δέχονταν από το σύστημα της λευκής εξουσίας, έμειναν ειρηνικοί και επέφεραν σημαντικές οικονομικές ζημιές στο σύστημα μεταφορών της πόλης. Οι λευκοί όλης της χώρας άρχισαν να δίνουν προσοχή στο θέμα και γρήγορα ο αγώνας κατά των διακρίσεων εστιάσθηκε πάνω στο πρόβλημα των συγκοινωνιών. Το 1956, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ κήρυξε τις διακρίσεις αυτές αντισυνταγματικές.
Όπως σχολιάζει ο David Peat στο βιβλίο Μια αιρετική άποψη για το Χάος, την συγκεκριμένη μέρα η Parks δεν είχε ιδέα ότι η πράξη της θα ήταν το ξεκίνημα μιας επανάστασης. Βίωνε απλώςτην αλήθεια της στιγμής: ήταν ένα κουρασμένο, σκληρά εργαζόμενο ανθρώπινο πλάσμα, που είχε το ίδιο δικαίωμα στη θέση με τον λευκό άντρα που απαιτούσε να σηκωθεί για να καθίσει εκείνος. Η αλήθεια της Rosa Parks δημιούργησε ένα χάσμα στη συνέργεια που κρατούσε σε συνοχή το σύστημα του Montgomery, καθώς οι μαύροι πολίτες κατανόησαν ότι αν ήθελαν να μετασχηματίσουν τον οριακό κύκλο του συστήματος που τους έπνιγε, δεν μπορούσαν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ξεχωριστά από την λευκή κοινότητα. Δεν είναι ποτέ δυνατό να γνωρίζουμε - ίσως και να μη μάθουμε ποτέ - το άμεσο αποτέλεσμα μιας δράσης, παρόλες τις αναλύσεις που κάνουμε προκαταβολικά, ίσως για να τεκμηριώσουμε (νομιμοποιήσουμε) μια προειλημμένη απόφαση - στάση μας.
Μπορούμε όμως να λειτουργούμε με βάση την αλήθεια της στιγμής, την ειλικρίνεια και την ευαισθησία, έχοντας κατά νου ότι η αλλαγή δεν προκαλείται ποτέ από ένα μόνο άτομο, αλλά από την ανάδραση μιας πρωτοβουλίας μέσα στο σύστημα. Ας το έχουν αυτό υπόψη οι policy planners και οι διάφοροι άρχοντες, που γυρεύουν προκατα- βολικές αποδείξεις και εγγυήσεις επιτυχίας μιας καινοτομικής ιδέας. Γιατί, όπως συμπληρώνει ο D. Peat, "η συνείδηση είναι ένα ανοικτό σύστημα, όπως ο αέρας. Σχηματίζεται από την γλώσσα, την κοινωνία και όλες τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Ο καθένας μας είναι μια πλευρά (άπ-οψη) της συλλογικής συνείδησης του κόσμου, τα περιεχόμενα της οποίας μεταβάλλονται διαρκώς από τις δυνάμεις του χάους που εκφράζουμε. Ένα άτομο ή μια μικρή ομάδα μπορεί να ασκήσει μια βαθιά και σύνθετη επίδραση σε ολόκληρο τον κόσμο".