Μεταμορφώσεις για όλους, γρήγορα, εύκολα και οικονομικά!

-Βαρεθήκατε το σπίτι σας; Αλλάξτε το μ' ένα τηλεφώνημα. Το ειδικευμένο συνεργείο μας θα σας προτείνει ό,τι ταιριάζει καλύτερα στο χώρο σας! -Φαίνεστε γερασμένη ενώ είστε πολύ νεώτερη; Σας ενοχλεί κάτι στην εικόνα σας; Αλλάξτε το μ' ένα τηλεφώνημα. Οι ειδικοί μας θα σας ξαναδώσουν τη χαμένη σας γοητεία και θα ανανεώσουν και τη γκαρνταρόμπα σας!

Τρεις εκπομπές που παίζονται στα κανάλια αυτο τον καιρό, μιά κοινή υπόσχεση που δίνουν ανά τους αιώνες όλοι οι πωλητές του κόσμου: "γρήγορα, χωρίς κόστος και κόπο, θα φροντίσουμε εμείς γι αυτό!". Μια υπηρεσία που υπόσχονται κι οι κάθε λογής σύμβουλοι και διαχει- ριστές της αλλαγής: οργανωσιακής, οικονομικής, πολιτικής, ακόμα και κοινωνικής (οι αθεόφοβοι)... Όλα μπορούν να γίνουν όπως πρέπει, με ακρίβεια και χωρίς πολλή φασαρία, φτάνει να υπάρχει τεχνογνωσία και αποφασιστικότητα. Η σχεδιασμένη αλλαγή στο απώγειό της. Όμως, παρ' όλο που τα πράγματα δεν εξελλίσσονται ποτέ έτσι, η υπόσχεση εξακολουθεί να πουλάει. Γιατί άραγε;
Αν και βαθιά μέσα μας όλοι γνωρίζουμε ότι παίρνει καιρό να γίνει η κάμπια πεταλούδα κι ότι η γέννα παίρνει εννιά μήνες (ή το λιγότερο επτά) και έχει πόνους, συνήθως δε είμαστε έτοιμοι να δεσμευθούμε για την αντίστοιχη διαδικασία της μεταμόρφωσης και τον χρόνο που απαιτεί. Γι αυτό και ελπίζουμε πως ίσως σταθούμε τυχεροί και ένα μαγικό ραβδί μας φτιάξει εξωτερικά (μια που όλα εκεί παίζονται σήμερα), χωρίς να χρειαστεί να μπούμε σε πολύ κόπο...
Σε μια βιωματική άσκηση που κάνουμε στα σεμινάριά μας, οι ομάδες των συμμετεχόντων ταξινομούν φλέγοντα ζητήματα της καθημερινό- τητάς τους, αναλόγως του τρόπου που θεωρούν κατάλληλο για τον χειρισμό τους, εκφράζοντας έτσι ανάγλυφα τις βαθύτερες αντιλήψεις και προσδοκίες τους γι αυτά. Με στατιστικό δείγμα 1000 και πλέον ατόμων έως τώρα, η συντριπτική πλειοψηφία πιστεύει ότι η ελπίδα για αλλαγή είναι κάτι αδύνατο, άπιαστο. Πιστεύουν ότι οι όποιες αλλαγές δεν περνούν από το χέρι τους, αλλά είναι υπόθεση κι ευθύνη κάποιων από ψηλά ή απ' έξω κι ότι έως τότε θα συνεχίσουν να κάνουν ότι τους λένε (και ότι τους κάνουν). Είναι τόσο επαναλαμ- βανόμενο αυτό το μοτίβο και τόσο στερεότυπη η "δικαιολόγησή" του, που γίνεται κυριολεκτικά ανυπόφορο κι ίσως γι αυτό λειτουργεί σαν μαύρη τρύπα: μας βυθίζει περαιτέρω σ' έναν κόσμο χωρίς αύριο, στον οποίο καταδικάζουμε και τους γύρω μας, εκείνους στους οποίους συνήθως αποδίδουμε την ευθύνη των δικών μας επιλογών.

Φροντίζουμε πριν από σας για σας

Ακούω και διαβάζω όλο και πιο συχνά τον τελευταίο καιρό γνώμες και αναλύσεις περί της "ανάγκης ή μη να υιοθετήσει ο δημόσιος τομέας σύγχρονες μεθόδους μάνατζμεντ και αντιλήψεις που θέτουν τον πελάτη στο επίκεντρο". Πολλά ίσως θα μπορούσε να πει και να αντιλέξει κανείς σχετικά, όμως μια που εδώ δουλεύουμε με τις ιστορίες, ας πω μία που έχω βιώσει πολλές φορές.

Τα τελευταία χρόνια που διδάσκω θέματα διοίκησης σε σεμινάρια του δημοσίου, είχα την ευκαιρία να συναντήσω περισσότερους από 1000 δημόσιους υπαλλήλους όλων των βαθμίδων και από πολλές πόλεις της Ελλάδας. Είχα λοιπόν την δυνατότητα να τους ζητήσω να μας πουν μια ιστορία που θεωρούν χαρακτηριστική των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν καθημερινά. Οι περισσότερες (8 στις 10) ιστορίες που λέγονται και δουλεύουμε μ' αυτές αφορούν ενδοϋπηρεσιακά ζητήματα ή προβλήματα με άλλες υπηρεσίες παρά με τους πολίτες. Κάποιοι λένε πως αν οι ιστορίες των υπαλλήλων μιας επιχείρησης δεν περιλαμβάνουν τους πελάτες τους, τότε το μέλλον προβλέπεται δυσοίωνο για την επιχείρηση. Εδώ βεβαίως προβλέπεται τέτοιο για τους ... πελάτες!
Είχα επίσης την ευκαρία να τους ρωτήσω ποιες κατά την γνώμη τους είναι οι σημαντικότερες λειτουργίες του μάνατζμεντ. Το αποτέλεσμα έως τώρα είναι εντυπωσιακό: 9 στις 10 φορές οι συμμετέχοντες "ξεχνούν" να αναφέρουν την λέξη επικοινωνία, ενώ μόνον 1 φορά σε 50 σεμινάρια ειπώθηκε ότι της στοχοθεσίας πρέπει να προηγείται η αποτύπωση των αναγκών (που όμως ερμηνεύονται ως υπηρεσιακές και όχι των πολιτών). Η λησμονιά της επικοινωνίας δεν είναι δα και παράξενη: μάτια που δεν βλέπονται γρήγορα ξεχνιούνται, πόσο μάλλον όταν "έχουμε πολύ δουλειά και μεγάλους στόχους να υλοποιήσουμε"... Όσο για τη στοχοθεσία, η εικόνα που μάλλον έχουν σχηματίσει είναι ότι έχει μια χροιά θεόπεμπτη - σαν να τη βάζει κάθε φορά ο ίδιος ο Φαραώ. Οι δε ανάγκες φαίνεται ότι καθορίζονται από τους ειδικούς, γεγονός που μου θυμίζει εκείνη τη γνωστή διαφήμιση των Αφων Λαμπρόπουλου: φροντίζουμε πριν από σας για σας!
Η πεποίθηση που πλέον σχηματίζω είναι πως πρόκειται για έναν ιδιότυπο εργασιακό αυτισμό, για τον οποίο, περισσότερο κι από τους ίδιους, ευθύνονται όλοι εκείνοι που τιμολογούν διακηρύξεις και μοντέλα χωρίς εφαρμογή (τα μεταξωτά βρακιά θέλουν κι επιδέξιους κώλους έλεγε η γιαγιά μου), αναπαράγοντας τελικά το μοτίβο του "τίποτα δεν αλλάζει εδώ". Κι αυτό είναι πολύ σοβαρότερο πρόβλημα κι από τον ίδιο τον αυτισμό, που κάποτε είναι και δημιουργικός.

Προσλήψεις της κοινωνικής αλλαγής μέσα από τις αφηγήσεις

Σύμφωνα με τον κυρίαρχο λόγο, αυτό που χαρακτηρίζει την εποχή μας είναι ο μεταβατικός της χαρακτήρας, λόγω της διαρκούς και επιταχυνόμενης μεταβολής των οικονομικών, κοινωνικών και πολι- τισμικών στοιχείων που συγκροτούν τις σύγχρονες κοινωνίες. Αυτή η ρευστότητα συνδέεται καταρχήν με την κινητικότητα των υποκειμένων, των αντικειμένων, των συμβόλων και των ιδεών στο χώρο και τον χρόνο. Συνδέεται όμως επίσης με τη συνεχή μεταβολή του πολιτισμικού περιεχομένου, αλλά και την αναδιάταξη του τρόπου συνάρθρωσης και ιεράρχησης, των επιμέρους στοιχείων της κοινωνικής πραγματικότητας.
Ωστόσο, αν ο μεταβατικός χαρακτήρας των σύγχρονων κοινωνιών αποτελεί ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός, ο τρόπος που οι διάφορες κοινωνικές ομάδες και τα υποκείμενα προσλαμβάνουν, αξιολογούν και διαχειρίζονται τις αλλαγές που συνδέονται με αυτήν τη μετάβαση μοιάζει να μην είναι ενιαίος. Βέβαια, η πολλαπλότητα των οπτικών και των επιλογών είναι κάτι που χαρακτηρίζει όλες τις κοινωνίες και όλες τις εποχές. Ωστόσο, αυξάνει δραματικά σε περιόδους γρήγορης κοινωνικής και πολιτισμικής μετάβασης, λόγω της διάσπασης των παλιών και την ανεπαρκή ακόμα εδραίωση νέων ηγεμονικών κατηγοριών πρόσληψης και νοηματοδότησης του κόσμου.
Στο πλαίσιο αυτής της μεταβατικής διασπασμένης πραγματικότητας, η παραγωγή του νοήματος των εννοιών, των όρων, των συμβόλων, των δράσεων, αλλά και των αντικειμένων, αποτελεί συχνότερα ζητούμενο παρά δεδομένο. Μέσα από τη διαφοροποίηση της εμπειρίας τους, τα υποκείμενα συγκροτούν όλο και περισσότερο διαφοροποιημένες και δυναμικές εικόνες του κόσμου που τους περιβάλλει, των περιορισμών που αυτός τους θέτει, των αναγκών που τους γεννά και των λύσεων που τους προτείνει.
Οι διαφοροποιημένες αυτές εικόνες της κοινωνικής πραγματικότητας εκφράζονται στους λόγους (discourses) των υποκειμένων για τις κοινωνικές αλλαγές που, αν και όλοι αποδέχονται πως είναι έντονες ή και βίαιες σήμερα, μιλούν για αυτές με διαφορετικούς όρους. Οι υποκειμενικοί αυτοί λόγοι, αν και εν μέρει επηρεάζονται από τον κυρίαρχο, επίσημο λόγο των θεσμών, συγκροτούν ένα πολύχρωμο νοηματικό και σημασιολογικό σύμπαν, στο οποίο η «αντικειμενική πραγματικότητα» συναντά την υποκειμενικά βιωμένη εμπειρία των ατόμων. Προνομιακό πεδίο έκφρασης αλλά και μέσο σύλληψης αυτής της υποκειμενικής εμπειρίας αποτελούν οι αφηγήσεις των ανθρώπων γύρω από περιστατικά της καθημερινότητάς τους (anecdotes). Μέσω των αφηγήσεων, τα υποκείμενα δεν φωτογραφίζουν απλά μια "αδιαμφισβήτητη εξωτερική πραγματικότητα", αλλά πολύ περισσό- τερο επανα-διαπραγματεύονται και συνεπώς ανα-κατασκευάζουν συνεχώς τον κόσμο μέσα και γύρω τους.
Στην προοπτική αυτή, οι σύγχρονες μη γραμμικές προσεγγίσεις, όπως οι θεωρίες κοινωνικής και πολιτισμικής κατασκευής, αλλά και οι κοινωνικές θεωρίες του Χάους και της Πολυπλοκότητας, στρέφονται όλο και περισσότερο προς τις αφηγήσεις της καθημερινότητας για να μπορέσουν να συλλάβουν και να κατανοήσουν την πολλαπλότητα, την ετερογένεια και τις ασυνέχειες του σύγχρονου κόσμου.

Η Rosa Parks και η δύναμη της πεταλούδας

Η Rosa Parks ήταν μια Αφρο- Αμερικανίδα, που ζούσε την δεκαετία του '50 στο Montgomery της Alabama και εργαζόταν σαν γραματέας στο τοπικό τμήμα του NAACP, μιας οργάνωσης για τη προάσπιση των δικαιωμάτων των εγχρώμων των ΗΠΑ. Την εποχή εκείνη, ο φυλετικός ρατσισμός ήταν θεσμοθετημένος στον (λευκό) αμερικάνικο Νότο και ήταν σχεδόν αδύνατο για έναν έγχρωμο να μπορέσει να γραφτεί στους εκλογικούς καταλόγους και να ψηφίσει. Μάλιστα, η καθημερινή ρουτίνα ταπείνωσης αποτελούσε μέρος της ρατσιστικής δομής της κοινωνίας. Για παράδειγμα, τα λεωφορεία είχαν χωριστά τμήματα, ανάλογα με το χρώμα των επιβατών τους: οι πρώτες σειρές ήταν κρατημένες για λευκούς, ενώ οι μαύροι (που αποτελούσαν το 75% του επιβατικού κοινού) ήταν υποχρεωμένοι να κάθονται πίσω. Τα τμήματα αυτά δεν ήταν σταθερά, αλλά καθορίζονταν από ένα κινητό χρωματικό "φράκτη", που υποχρέωνε τους μαύρους επιβάτες να μετακινούνται προς τα πίσω όσο λευκοί επιβάτες έμπαιναν στο λεωφορείο. Καθώς δε τους απαγορευόταν να στέκονται όρθιοι στο διάδρομο δίπλα σε θέσεις λευκών, συχνά υποχρεώνονταν να κατεβαίνουν από την πίσω πόρτα, όταν δεν υπήρχαν άλλες θέσεις ή χώρος ορθίων, ασχέτως εάν είχαν πληρώσει ήδη εισητήριο.

Την 1η Δεκεμβρίου 1955, η Rosa Parks αισθανόταν πολύ κουρασμένη, ύστερα από μια μέρα εξοντωτικής δουλειάς κι όταν πήρε το λεωφορείο της επιστροφής, κάθισε σ' ένα από τα πρώτα καθίσματα για μαύρους, κοντά στο μέσο της καρότσας. Λίγες στάσεις μετά κι ενώ όλες οι θέσεις για λευκούς είχαν γεμίσει, ο οδηγός της ζήτησε να σηκωθεί και να δώσει τη θέση της σ' ένα λευκό άντρα κι εκείνη αρνήθηκε. Όπως δήλωσε αργότερα, "ο άσχημος τρόπος που μας αντιμετώπιζαν δεν ήταν δίκαιος και με είχε κουράσει. Ήξερα ότι υπήρχε περίπτωση να με κακομεταχειρστούν, αλλά την ίδια στιγμή μου δινόταν η ευκαιρία να κάνω αυτό που ζητούσα από τους άλλους να κάνουν". Ως επακόλουθο της στάσης της, συνελήφθη και 4 μέρες αργότερα οδηγήθηκε σε δίκη (διάρκειας 30'), όπου καταδικάσθηκε σε πρόστιμο. Οι αφροαμερικάνοι της πόλης ξεκίνησαν ένα ιστορικό μποϊκοτάζ των λεωφορείων, που διήρκεσε 381 ημέρες: πήγαιναν στις δουλειές τους με τα πόδια και αργότερα έφτιαξαν έναν αυτοσχέδιο συνεταιρισμό αυτοκινήτων. Παρά τις πιέσεις που δέχονταν από το σύστημα της λευκής εξουσίας, έμειναν ειρηνικοί και επέφεραν σημαντικές οικονομικές ζημιές στο σύστημα μεταφορών της πόλης. Οι λευκοί όλης της χώρας άρχισαν να δίνουν προσοχή στο θέμα και γρήγορα ο αγώνας κατά των διακρίσεων εστιάσθηκε πάνω στο πρόβλημα των συγκοινωνιών. Το 1956, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ κήρυξε τις διακρίσεις αυτές αντισυνταγματικές.
Όπως σχολιάζει ο David Peat στο βιβλίο Μια αιρετική άποψη για το Χάος, την συγκεκριμένη μέρα η Parks δεν είχε ιδέα ότι η πράξη της θα ήταν το ξεκίνημα μιας επανάστασης. Βίωνε απλώςτην αλήθεια της στιγμής: ήταν ένα κουρασμένο, σκληρά εργαζόμενο ανθρώπινο πλάσμα, που είχε το ίδιο δικαίωμα στη θέση με τον λευκό άντρα που απαιτούσε να σηκωθεί για να καθίσει εκείνος. Η αλήθεια της Rosa Parks δημιούργησε ένα χάσμα στη συνέργεια που κρατούσε σε συνοχή το σύστημα του Montgomery, καθώς οι μαύροι πολίτες κατανόησαν ότι αν ήθελαν να μετασχηματίσουν τον οριακό κύκλο του συστήματος που τους έπνιγε, δεν μπορούσαν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ξεχωριστά από την λευκή κοινότητα. Δεν είναι ποτέ δυνατό να γνωρίζουμε - ίσως και να μη μάθουμε ποτέ - το άμεσο αποτέλεσμα μιας δράσης, παρόλες τις αναλύσεις που κάνουμε προκαταβολικά, ίσως για να τεκμηριώσουμε (νομιμοποιήσουμε) μια προειλημμένη απόφαση - στάση μας.
Μπορούμε όμως να λειτουργούμε με βάση την αλήθεια της στιγμής, την ειλικρίνεια και την ευαισθησία, έχοντας κατά νου ότι η αλλαγή δεν προκαλείται ποτέ από ένα μόνο άτομο, αλλά από την ανάδραση μιας πρωτοβουλίας μέσα στο σύστημα. Ας το έχουν αυτό υπόψη οι policy planners και οι διάφοροι άρχοντες, που γυρεύουν προκατα- βολικές αποδείξεις και εγγυήσεις επιτυχίας μιας καινοτομικής ιδέας. Γιατί, όπως συμπληρώνει ο D. Peat, "η συνείδηση είναι ένα ανοικτό σύστημα, όπως ο αέρας. Σχηματίζεται από την γλώσσα, την κοινωνία και όλες τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις. Ο καθένας μας είναι μια πλευρά (άπ-οψη) της συλλογικής συνείδησης του κόσμου, τα περιεχόμενα της οποίας μεταβάλλονται διαρκώς από τις δυνάμεις του χάους που εκφράζουμε. Ένα άτομο ή μια μικρή ομάδα μπορεί να ασκήσει μια βαθιά και σύνθετη επίδραση σε ολόκληρο τον κόσμο".

Το Χάος και η συνάντηση με τον βαθύτερο Εαυτό

Τα περισσότερα πράγματα που θεωρούμε δύσκολο να αντιμετωπί- σουμε είναι αυτά που φοβόμαστε ή εκείνα που μας έχουνε μάθει να φοβόμαστε. Ένα από αυτά είναι και η παραδοχή της αποτυχίας. Η κυρίαρχη όμως σήμερα κουλτούρα δεν αφήνει περιθώρια για κάτι τέτοιο, προβάλλοντας με πολλούς και διάφορους τρόπους το πρότυπο του του τέλειου και αλάθητου επαγγελματία, οικογενειάρχη, πολιτικού κλπ. Κι οταν κάπου υποχρεώνεται να παραδεχθεί λάθη και ατέλειες, αυτό γίνεται μ' έναν τρόπο που συνοδεύεται από μυριάδες δικαιολογίες, μεταθέσεις ευθυνών και υποσχέσεις που δεν μέλλει ποτέ να γίνουν πράξη. Όσο πιο ισχυρό το στερεότυπο του ατσαλάκωτου, τόσο πιο υποκριτική η διαδικασία της "αυτοκριτικής".
Οι θεωρίες της Μη Γραμμικότητας έρχονται να μας απελευ- θερώσουν από αυτό το βάρος και να μας ξαναχαρίσουν την φυσική αθωότητα και την έμφυτη δημιουργικότητα, που απωλέσαμε στο κυνήγι της απόδοσης και του ελέγχου. Τις τελευταίες δεκαετίες αρκετές είναι οι φωνές που υποστηρίζουν ότι ο γραμμικός - μηχανιστικός τρόπος δεν είναι ο μοναδικός. Για παράδειγμα, ο David Peat στο βιβλίο του Μια αιρετική άποψη για το Χάος στη καθημερινή μας ζωή (Seven life lessons of Chaos: Timeless wisdom from the science of change) συσχετίζει την έλλειψη δημιουργικότητας με την προσκόλληση στην ανάγκη για εξουσία και έλεγχο (που τον χαρακτηρίζει ως το κύριο φετίχ του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού) και στον φόβο του λάθους. Υποστηρίζει ότι "για το Χάος το λάθος δεν είναι ανεπιθύμητο, αλλά μια απρόσμενη διακλάδωση, μια στιγμή αλήθειας, που μπορεί να είναι η έναρξη μιας νέας αυτο-οργάνωσης, μιας νέας τάξης". Προτείνει την συνεργασία με το χάος, που μας δίνει τη δυνατότητα να ζούμε όχι ως ρυθμιστές της φύσης, αλλά σαν δημιουργικοί συνεργάτες και σημειώνει ότι εκεί βρίσκεται ο πληρέστερος εαυτός μας.
Δύο Αμερικάνοι πανεπιστημιακοί έρχονται να συνηγορήσουν στη προσέγγιση της μη γραμμικότητας στην οργανωσιακή ζωή. Ο Jeffrey Goldstein στο βιβλίο του Η Επιχείρηση χωρίς δεσμά (The Unshackled Organization: Facing the Challenge of Unpredictability through Spontaneous Reorganization) προτείνει τον πειραματισμό με καταστάσεις at the edge, δηλαδή μακριά από τη γνωστή ισορροπία του συστήματος. Εκεί το ακροατήριο εγκαταλείπει τις παραδοσιακές πρακτικές του και εξετάζει λάθη, παραλείψεις και γενικώς αποκλίσεις από τη πρότυπη διαδικασία (δηλαδή όλα όσα θεωρούνται οργανωσιακά παράσιτα), με στόχο να ενισχύσει τις διαφορές που έχουν πάντα κάτι να μας πούνε και να ανακαλύψει νέες οπτικές, οι οποίες με τη σειρά τους θα επιτρέψουν στον οργανισμό να αυτοπροσαρμόζεται. Ο William Torbert, χρησιμοποιώντας τη μέθοδο Action Inquiry που περιγράφει στο ομώνυμο βιβλίο του, αναζητά ανάμεσα στα στελέχη ενός οργανισμού εκείνο το άτομο που θα αναλάβει την ηγετική πρωτοβουλία να γίνει τρωτός μπροστά σε όλους. Αυτή η κρίσιμη στιγμή, που αποτελεί ένα κατώφλι ανάμεσα στην έως τότε γραμμικότητα και στο μη γραμμικό θαύμα που ξεκινάει, απελευθερώνει όλο το ακροατήριο, οδηγώντας το στη κοινή αποδοχή και το μοίρασμα της τρωτότητας και στο άνοιγμα νέων οπτικών - νέων προοπτικών.

Από ψυχολογικής (Γιουνγκιανής) πλευράς, το Χάος είναι η Aνιμα που εισβάλλει σαν πλημμυρίδα στην οργανωσιακή ζωή. Ανακατεύει τα τυπικά πλάνα, τις συμβατικές υποθέσεις και τα επίσημα δόγματα του οργανισμού, που οι άνθρωποι υιοθετούν για να διατηρήσουν τη αίσθηση του ελέγχου και της "λογικής" στον κόσμο (τους). Η άνιμα λειτουργεί σαν κρυφή γνώση και φορέας πνευματικών αξιών και παράγει διαθέσεις, ενώ ο άνιμους γνώμες. Μοιάζει με τη χαοτική ορμή της ζωής, που σαν γυναίκα μέσα από απρόβλεπτα ξεσπάσματα, μπορεί να παρασύρει στη δημιουργία, αλλά και την καταστροφή. Η συνάντηση του Άνιμους με την συλλογική Σκιά και την Άνιμα (Ψυχή) του οργανισμού είναι που εμπλουτίζει τον τελευταίο και τον ολοκληρώνει.
Αυτή είναι η σημαντικότερη πρόκληση στο σύγχρονο management: να εμπλουτίσουμε την αποσπασματική οπτική μας και να ξυπνήσουμε την δημιουργικότητά μας, χωρίς να καταστρέψουμε το δημιούργημά μας. Κάτι τέτοιο όμως είναι αδύνατο να το πετύχουμε με τις παραδοσιακές διαδικασίες "διαχείρισης ποιότητας", που (ακόμη δεν βλέπουμε ότι) δεν μπορούν να επιβληθούν εκ των άνω σε έναν ζωντανό οργανισμό. Γιατί, αν δεν μάθαμε τίποτα από την εμπειρία του Quality Movement, ας δώσουμε λίγη προσοχή στον J. Goldstein που μας θυμίζει ότι "δεν μπορείς να βάλεις καινούργιο κρασί σε παλιά ασκιά, γιατί ξυνίζει"!